Westerplatte – symboliczne miejsce wybuchu II Wojny Światowej

            Westerplatte to nazwa znana każdemu Polakowi. Symboliczne miejsce wybuchu II wojny światowej, znane z nieugiętej obrony Wojskowej Składnicy Tranzytowej przez nieliczną załogę w obliczu przygniatającej przewagi wroga.

            Dzisiejsze Westerplatte jest półwyspem utworzonym nie tylko i wyłącznie siłami natury. Półwysep tworzył się w pradawnym ujściu Wisły, której dolny bieg był jedynym wejściem do starego portu gdańskiego.

            Zawdzięcza swoje istnienie królowej rzek polskich – Wiśle. Na przestrzeni setek lat u dawnego jej ujścia do Zatoki Gdańskiej, znajdującego się przy obecnej Twierdzy Wisłoujście, osadzały się nanosy w postaci piasku, mułu i innych substancji materialnych powodując zamulanie toru wejściowego portu na Motławie.

            Powstanie półwyspu – pierwotnie ławicy podwodnej, a następnie wyspy, usytuowanej na północny zachód od ujścia Wisły Gdańskiej, zawdzięczać należy działalności erozyjnej i akumulacyjnej rzeki. Materiały denne przytransportowane przez Wisłę uzupełniane są przez falowanie morza. Niegdyś, gdy część wód wiślanych odprowadzał Nogat, Leniwka niosła znacznie mniej rumowiska. Niemniej przy jej ujściu tworzyły się rozległe i zmie­niające swe kształty, a nawet wędrujące na przedpolu ujścia mielizny. Stanowiły one stałe zagrożenie dla żeglugi. Ruchy podwodne piasków powodowało nie tylko wzburzone morze, ale i sama rzeka, w okresie obniżania się, wskutek wiatrów południowych, poziomu zwierciadła morza.

            Przyspieszała bowiem wówczas znacznie swój bieg i żłobiła w uformowanych ławicach podwodnych głęboką rynnę, zasypując równo­cześnie wcześniejsze koryta. Te naturalne procesy hydrogeologiczne, dokumentowane na redzie gdańskiej opracowaniami kartograficznymi od początku XVII wieku, stanowiły niegdyś jeden z głównych proble­mów żeglugi w porcie gdańskim.

            Najstarszą znaną dziś mapę morską rejonu ujścia Wisły sporządził w 1594 roku holenderski specjalista budownictwa wodnego i konstruktor Walter Clemens, przybyły tu z Królewca, którego zadaniem było m.in. sprawowanie nadzoru nad utrzymaniem odpowiedniej głębokości torów wodnych prowadzących do portu gdańskiego.

            W XVII wieku utworzyły się dwie mielizny tak zwane „łachy” (wschodnia i zachodnia). Następnie połączyły się one w jedną wyspę, nazywaną już od tej chwili Westerplatte (z hol.wyspa zachodnia). W 1843 roku, po wybiciu przez rzekę w czasie katastrofalnej powodzi w 1840 roku nowego ujścia zwanego Śmiałą Wisłą, wyspę połączono groblą ze stałym lądem, zasypując dawne ujście Wisły do Zatoki Gdańskiej.

            Pierwsze militarne wykorzystanie Westerplatte nastąpiło podczas polskiej wojny sukcesyjnej, gdy król Francji Ludwik XV zdecydował się poprzeć militarnie swojego teścia, króla Stanisława Leszczyńskiego i wysłał do obleganego przez Rosjan Gdańska symboliczne siły. W dniu 11 maja 1734 roku desantowano tutaj wojska francuskie w sile dwóch pułków i liczyły 1 570 żołnierzy pod wodzą brygadiera Lamotte de la Peirouze, aby bez próby podjęcia walki – po czterech dniach odpłynąć do Kopenhagi.

            Powrót żołnierzy francuskich już pod nowym dowództwem ambasadora Francji w Kopenhadze, hrabiego Louisa Roberta de Plélo nastąpił 24 maja w sile trzech pułków, liczących około 2 400 żołnierzy, którzy wzięli udział w walkach o Wisłoujście. W walkach, które toczyły się około miesiąca, zginął dowódca i ponad 100 jego żołnierzy. Kapitulacja nastąpiła 23 czerwca 1734 roku.

            Podczas francuskiego oblężenia Gdańska w roku 1807 walki ominęły półwysep, ale po podpisaniu traktatu w Tylży i ustanowieniu Wolnego Miasta Gdańsk pod protektoratem cesarza Napoleona Bonaparte rozpoczęto szeroko zakrojone prace fortyfikacyjne w celu obrony przeciwdesantowej tego strategicznie ważnego miejsca. Podczas ponownego oblężenia Gdańska w 1813 roku, tym razem przez połączone siły rosyjsko – pruskie przeciw broniącej się załodze francusko – polskiej, walki toczyły się również na Westerplatte i zakończyły się kapitulacją garnizonu na przełomie 1813 i 1814 roku.

            Po wojnach napoleońskich i długim na Pomorzu okresie pokoju, Westerplatte utraciło z czasem swój charakter obronnej placówki militarnej i przekształciło się w ośrodek rekreacyjno – kąpieliskowy, wykorzystywany głównie przez gdańszczan. W centrum półwyspu, jakim stało się Westerplatte od 1845 roku, stanęło w 2 połowie XIX wieku kilka letniskowych budynków o lekkiej konstrukcji szkieletowej, między innymi dom kuracyjny i budyneczki gospodarcze, parę prywatnych wilii, a na plaży łazienki – rozbieralnie, pawilonik ratownictwa, molo o szumnej nazwie Kaiser Steg, czyli Cesarska Kładka. Zbudowano nadto we wschodniej części półwyspu, od strony kanału, przystań dla statków spacerowych, przywożących z Gdańska amatorów plaży i kąpieli.

            Długo utrzymywały się na Westerplatte stare fortyfikacje napoleońskie, wykorzystywane i unowocześniane przez Prusaków. Na mapie tego terenu z 1890 roku, widać na południowo – zachodnim krańcu półwyspu zarys potężnej fortyfikacji o wymiarach około 200 x 400 m. Resztki dwu mniejszych redut znajdowały się również nad Kanałem Portowym, jedne pośrodku nabrzeża, inne po wschodniej stronie, mniej więcej na miejscu obecnej przystani Żeglugi Gdańskiej

            Obiekt nazywany dzisiaj placówką „Fort” pochodzi z 1911 roku i jest częścią pruskiego systemu fortyfikacji nadbrzeżnych. Było to dwukondygnacyjne stanowisko dowodzenia komendanta artylerii nadbrzeżnej i główny punkt kierowania ogniem.

            Po I wojnie światowej wszystkie niemieckie fortyfikacje na na całym obszarze Gdańska przestały służyć celom wojskowym w związku z całkowitą demilitaryzacją Wolnego Miasta. Półwysep przeznaczono (wyłączając nabrzeże Kanału Portowego, które należało do Rady Portu) na miejsce wypoczynkowe gdańszczan. Wybudowano wówczas nowe wille i łazienki, muszlę koncertową i małe domki letniskowe.

            Po przekazaniu tego obszaru w 1924 roku przez Gdańsk władzom polskim na Wojskową Składnicę Tranzytową, prasa gdańska rozpoczęła kampanię antypolską, skarżąc się, że społeczeństwo gdańskie poniosło niepowetowaną stratę na rzecz Polski. Westerplatte porównywano z wiedeńskim Praterem, słynnym, istniejącym od XV wieku początkowo jako zwierzyniec cesarski parkiem, w stolicy Austrii. Porównanie prymi­tywnego kąpieliska na Westerplatte ze wspaniałym Praterem było wręcz złośliwą propagandą. Strata ta była znikoma wobec posiadania przez Gdańsk znakomitych miejsc kąpielowych w Sopocie, Jelitkowie, Brzeźnie, Stogach i Sobieszewie.

            Od samego początku istnienia Wojskowej Składnicy Tranzytowej, była ona solą w oku władz Wolnego Miasta Gdańska. Zaostrzenie sytuacji nastąpiło w 1933 roku. W proteście przeciwko zastąpieniu policji portowej, policją gdańską, doraźne wzmocniono załogę WST przez 120 osobowy oddział, przybyły na pokładzie O.R.P. „Wilia”, po tygodniu oddział został wycofany.

            W tym samym roku rozpoczęto budowę wartowni I, V, II, IV i dwóch kabin bojowych wartowni III w piwnicy willi podoficerskiej, a w latach 1934 – 36 za zgodą Ligi Narodów Polacy budują nowoczesne koszary z wartownią nr VI w piwnicy.

            Na wiosnę w1939 roku przybywa ostatnia zmiana załogi z 2 Dywizji Piechoty Legionów z Kielc, zwiększa się też liczba żołnierzy nielegalnie przybywających z Gdyni na pokładzie holownika w ramach akcji wzmacniana siły obronnej składnicy.

            25 sierpnia 1939 roku, przybycie z kurtuazyjną wizytą do portu gdańskiego, szkolnego okrętu Kriegsmarine „Schleswig – Holstein” zamiast awizowanego wcześniej, lekkiego krążownika „Königsberg”. Pretekstem wizyty było oddanie hołdu poległym w 1914 roku marynarzom z krążownika „Magdeburg”, pochowanym w Gdańsku. Pierwotnie termin wybuchu wojny określony w „Fall Weiss” (Plan Biały) zakładał atak na Polskę w dniu 26 sierpnia, w ostatniej chwili przesunięty przez Adolfa Hitlera na 1 września.

            Załoga WST: komendant mjr Henryk Sucharski, zastępca komendanta, dowódca obrony od 2 września kpt. Franciszek Dąbrowski, co najmniej 210 żołnierzy i pracowników cywilnych, w tym sześciu oficerów.

            Wyznaczone cele: Obrona terenu WST, w ciągu 6 godzin do czasu nadejścia pomocy, następnie został zwiększony czas oporu do 12 godzin. Działania odciążające siły polskie, broniące Gdyni i półwyspu Hel.

            Uzbrojenie: 1 armata polowa kal. 75 mm, 2 działka ppanc (przeciwpancerne) kal. 37 mm, 4 moździerze kal. 81 mm, 42 karabiny maszynowe (6 lekkich, 18 ręcznych i 18 ciężkich), 160 karabinów, 40 pistoletów, 560 granatów ręcznych obronnych i 560 granatów ręcznych zaczepnych.             Plany niemieckie zakładały szybkie zajęcie terenu WST, po uprzednim przygotowaniu artyleryjskim „Schleswiga – Holsteina”: 4 działa 280 mm, 10 dział 150 mm, 4 działa 88 (jednocześnie mógł prowadzić ogień tylko z części posiadanej artylerii).

            Podstawowymi jednostkami ataku była Kompania Szturmowa Marynarki Wojennej wsparta kompanią saperów, plutonami SS, SA i policji. Nie licząc załogi okrętu szkolnego, i obsługi jednostek wsparcia, WST była bezpośrednio atakowana przez około 600 ludzi. Ostrzał prowadzony od strony zatoki przez co najmniej dwa torpedowce był wysoce nieskuteczny.

            1 wrzesień, o godz. 4,48 – ostrzał z artylerii „Schleswiga – Holsteina” rozpoczął niemiecką operację, mającą na celu zajęcie terenu WST. Załoga polska odparła dwa szturmy i zadała duże straty przeciwnikowi. Sytuacja przeciwników na Westerplatte była krańcowo różna. Załoga WST w sile wzmocnionej kompanii, składała się z wyselekcjonowanych specjalistów różnych dziedzin.          Teren był dobrze przygotowany do stosunkowo krótkiej, ale intensywnej walki, w oparciu o stałe i polowe elementy fortyfikacji. Polacy borykali się z brakiem większej ilości artylerii, w tym przeciwlotniczej, oraz braków w zaopatrzeniu (część wyposażenia nie dotarła do składnicy, zatrzymana przez Niemców).

            Rozwiązanie Korpusu Interwencyjnego, który miał przyjść załodze na odsiecz, skazało walkę na przegraną od chwili jej podjęcia. Siły niemieckie posiadały wielokrotnie większy potencjał bojowy, ale dużo do życzenia pozostawiał sposób planowania i dowodzenia. Kiepskie rozpoznanie i złe prowadzenie działań, spowodowały znaczne straty wśród atakujących oddziałów. Jednakże stosunek sił nie pozostawiał złudzeń co do ostatecznego wyniku walki.

            W nocy z 1 na 2 września Polacy rozkręcili tory kolejowe, co zwiększyło bezpieczeństwo na przedpolu.

            2 wrzesień – Na wskutek miernych rezultatów dowództwo niemieckie postanowiło wesprzeć oddziały atakujące bombardowaniem lotniczym. Około godz. 17-tej nastąpił nalot blisko pięćdziesięciu samolotów Junkers Ju 87, które bardzo skutecznie zbombardowały obiekty składnicy. Nalot całkowicie zniszczył wartownię nr V, uszkodził budynek koszarowy, rozbił wszystkie cztery moździerze i dokonał innych rozległych strat. Zginęło co najmniej pięciu polskich żołnierzy, a kilkunastu odniosło rany. Mjr Sucharski na wskutek wstrząsu i napływających meldunków o stratach podejmuje jednoosobowo decyzję o kapitulacji, motywując ją wypełnieniem rozkazu 12 godzinnej walki. Kapitan Dąbrowski, przy poparciu innych oficerów, nie zgadza się z decyzją komendanta i bierze na siebie ciężar dowodzenia, aż do kapitulacji, w siódmym dniu walki. Niemcy popełniają poważny błąd, próbując zająć polskie pozycje dopiero po upływie dwóch godzin od bombardowania, pozwalając na skonsolidowanie obrony. Po odparciu próby ataku, przez Polaków dowództwo niemieckie uznaje, że nalot nie był skuteczny i rezygnuje z dalszego wsparcia powietrznego.

            Od 3 do 6 września – Trwa obrona Westerplatte, Niemcy prowadzą rozpoznanie, wzmożoną działalność patroli, silny ostrzał artyleryjski, koncentrują siły i przygotowują się do ostatecznego uderzenia. Niemcy podejmują ponowną, nieudaną próbę wtoczenia na teren składnicy cysterny z paliwem w celu podpalenia lasu.

            7 wrzesień – W wyniku ostrzału została trafiona i zniszczona wartownia nr II. Po odparciu ataku jednostek niemieckich mjr Sucharski jednoosobowo podejmuje decyzję kapitulacji na wskutek stanu rannych żołnierzy, szczególnie por. Leona Pająka. Niemcy w uznaniu męstwa polskich żołnierzy proponują honorowe warunki kapitulacji. W czasie walk ginie 15 Polaków, około 40 jest rannych i kontuzjowanych, straty niemieckie są kilkakrotnie wyższe i wynoszą nie mniej niż 50 zabitych i ponad 120 rannych.

            Militarny wymiar tej walki był ograniczony, a wynik przesądzony, jednak wymiar moralny i nimb sławy westerplatczyków, ukuty jeszcze w czasie wojny są dowodem na to, że ich trud nie poszedł na marne.

Kalendarium wydarzeń na Westerplatte

1594 – Komisja miejska przeprowadzała wizję lokalną przedpola ujścia Wisły dokonując pomiarów głębokości i wytyczając tory wodne. Nadzór nad stanem głębi morskiej przy ujściu Wisły oraz portu przy Motławie sprawowała Rada Miasta z urzędującym burmistrzem na czele. Piloci, podlegający burmistrzowi Gdańska, a więc będący urzędnikami miejskimi, byli powołani do sprawowania nadzoru nad głębią morską i do przeprowadzania obcych statków na nieznanym im odcinku dróg wodnych.

XVII wiek – połączenie się dwóch wysepek wschodniej i zachodniej w jedną dużą – Westerplatte.

1646 – Ogromny zator lodowy przy ujściu Wisły spowodował poważne uszkodzenia wschodniego mola na długości prawie 70 m.

1648 – Na skutek zapiaszczenia, zamknięto tor wodny w Głębi Północnej. W marcu następnego roku wyznaczono na podstawie przeprowadzonych sondaży nowy tor w kierunku wschodnim. W 1655 Zmiany w torach podejściowych do portu: ustalono dwa tory, skierowane w dwóch przeciwnych kierunkach.

1734 maj – Dwukrotny desant wojsk francuskich, podczas próby pomocy królowi Stanisławowi Leszczyńskiemu w oblężonym Gdańsku w czasie polskiej wojny sukcesyjnej.

1809 – 1813 – Prace fortyfikacyjne terenu prowadzone przez wojska napoleońskie.

1813 – Walki podczas oblężenia Gdańska przez wojska rosyjskie i pruskie.

1840 – Wielki wylew Wisły w okolicach wsi Górki, nowe ujście rzeki.

1843 – Zasypanie starego ujścia Wisły, połączenie groblą wyspy Westerplatte ze stałym lądem.

II połowa XIX wieku – Początek budowy nowych fortyfikacji na półwyspie.

1895 – Wykonanie przekopu głównego koryta Wisły pomiędzy Świbnem i Mikoszewem, utworzenie Wyspy Sobieszewskiej.

1911 – Oddanie do użytku stanowiska dowodzenia komendanta artylerii (w 1939 roku placówka „Fort”). I 1919 – 28 czerwca, w Sali Lustrzanej Pałacu w Wersalu, po trwających pół roku negocjacjach podpisano Traktat Wersalski, oficjalnie kończąc I Wojnę Światową pomiędzy Niemcami a Ententą.

1920 – Ze względu na nieprzyznanie Polsce Gdańska, podjęta zostaje decyzja o budowie portu w Gdyni.

1920 – 15 listopad, powstanie Wolnego Miasta Gdańska pod auspicjami Ligi Narodów.

1920 – Podpisanie konwencji polsko – gdańskiej, a następnie rok później umów: paryskiej i warszawskiej regulujących stosunki w WMG.

1924 – Rada Ligi Narodów podjęła decyzję o przekazaniu Polsce na czas nieograniczony półwyspu Westerplatte, z przeznaczeniem na składnicę amunicyjną.

1925 – Rozpoczęcie budowy w miejscu dawnych fortyfikacji, Basenu Amunicyjnego.

1925 – Zgoda Rady Ligi Narodów na stacjonowanie na terenie Westerplatte oddziału wartowniczego o liczebności 88 żołnierzy.

1926 – Przybycie na Westerplatte pierwszego oddziału wartowniczego.

1926 – 39 Wojskowa Składnica Tranzytowa na Westerplatte

1939 01 wrzesień – niemiecki atak na WST

1939 07 wrzesień – po tygodniu walk załoga WST kapituluje na warunkach honorowych

1940 – Na Westerplatte powstaje filia Konzentration Lager Stutthof.

1945 – Zajęcie przez Sowietów terenu Westerplatte.

1946 30 sierpnia – W Neapolu umiera mjr Henryk Sucharski

1946 – Wystawienie krzyża i tablicy pamiątkowej w miejscu wartowni nr V, poświęconej poległym żołnierzom przez współtowarzyszy walki.

1948 15 marca – W Krakowie, w szpitalu umiera na wskutek tortur w śledztwie prowadzonym przez UB, mjr Mieczysław Słaby, lekarz WST.

1957 marzec – I Koleżeński Zjazd Westerplatczyków w Kielcach, a we wrześniu spotkanie na Westerplatte.

1962 24 kwietnia – W Krakowie umiera, po długiej chorobie kmdr Franciszek Dąbrowski zastępca komendanta WST, dowódca obrony od 2 dnia walk.

1962 – usunięcie krzyża z cmentarza i ustawienie czołgu.

1963 – odnalezienie szczątków kaprala Andrzeja Kowalczyka podczas prac w porcie, mających na celu modernizację nabrzeży i poszerzenie kanału portowego.

1966 – 9 października – Odsłonięto pomnik Obrońców Wybrzeża i otwarto nowo zagospodarowany (trwale zniszczony pod względem historycznym) teren Westerplatte.

1967 – Przesunięto o około 80 metrów wartownię nr I, ratując ją przed zniszczeniem.

1967 – Westerplatte odwiedza gen. Charles de Gaulle.

1971 – Sprowadzenie do Polski i pochowanie na Westerplatte urny z prochami majora Henryka Sucharskiego.

1974 – Otwarcie Izby Pamięci Narodowej w wartowni nr I.

1987 – Wizyta na Westerplatte papieża Jana Pawła II i msza dla 100000 młodych ludzi

1989 – Uroczyste obchody 50 – lecia wybuchu II wojny światowej, przesunięcie czołgu, renowacja cmentarza.

2003 – Ukazuje się Rozporządzenie Prezydenta RP o „Polu Bitewnym Westerplatte”.

2007 – Usunięcie czołgu z postumentu przez Stowarzyszenie Rekonstrukcji Historycznej Westerplatte.

2009 – Częściowa rewitalizacja terenu Pola Bitwy Westerplatte i renowacja pomnika

2014 01 wrzesień – uroczyste ogólnopolskie obchody 75 rocznicy wybuchu II wojny światowej

 

Bibliografia:

  1. Cieślak E.: W obronie tronu króla Stanisława Leszczyńskiego, Gdańsk 1986.
  2. Dąbrowski F.: Wspomnienia z obrony Westerplatte, Gdańsk 1957.
  3. Drzycimski A, Górnikiewicz S.: Wojna zaczęła się na Westerplatte, Gdańsk 1979.
  4. Gliński M., Kukliński J.: Kronika Gdańska 997 – 1997, T. 1 997 – 1945, Gdańsk 1998.
  1. Górnikiewicz S.: Lwy z Westerplatte, Gdańsk 1983.
  2. Kosiarz E.: Wojna na Bałtyku 1939, Gdańsk 1988.
  1. Litwin J.: Morskie dziedzictwo Gdańska, Gdańsk1998.
  2. Mamuszka F.: Port Gdański, Warszawa, 1988.
  3. Podgórski M.: Dzieje ośrodka portowego w Gdańsku przy dawnym ujściu Wisły (do 1945 roku), Gdańsk 1998.
  1. Sucharski H.: List z Westerplatte do Siostry. Notatki z Obrony Westerplatte, Gdańsk 1989.
  2. Tuliszka J.: Westerplatte 1926 – 1939. Dzieje Wojskowej Składnicy Tranzytowej w Wolnym Mieście Gdańsku, Toruń 2003.
  3. Westerplatte, pod red. Z. Flisowskiego, Warszawa 1984.
  4. Witkowski R.: Westerplatte, historia i dzień dzisiejszy, Gdańsk 1977.
  1. Żurawiński J.: Aspekty prawne powstania Wolnego Miasta Gdańska i pierwsze lata jego funkcjonowania, Jantarowe Szlaki R. XLVIII 2005 T.276 nr 2, ss. 18 – 22.
  2. Żurawiński J.: Pole Bitewne Westerplatte, Gdańsk, 2007.
Westerplatte restauracja lata 20 - te XX w.
Westerplatte przystan statkow
140518162
Westerplatte jeden z zachowanych schronów amunicyjnych na terenie wojskowym
Westerplate1926