95 ROCZNICA POWSTANIA WOLNEGO MIASTA GDAŃSKA

POD AUSPICJAMI LIGI NARODÓW

W 2015 roku upływa 95 – ta rocznica powstania II Wolnego Miasta Gdańska, pod auspicjami Ligi Narodów. Było to jedno z wydarzeń, które miało ogromny wpływ na późniejszy bieg historii Polski i Europy, a pośredni na los całego świata.

Gdańsk ze względu na swoje strategiczne położenie u ujścia Wisły do Morza Bałtyckiego, znalazł się we władaniu Mieszka I, a potem jego syna Bolesława I Chrobrego już pod koniec X wieku. Następnie związki z Polską były tu utrzymywane z wyjątkiem okresu panowania Książąt Dynastii Gdańsko – Pomorskiej (XIII w.) i okupacji krzyżackiej (1308 – 1454), aż do II rozbioru w 1793 roku.[1]

Pomimo silnych wpływów niemieckich i sprotestantyzowania się mieszczaństwa, Gdańsk był wierny Rzeczpospolitej, a konflikty z polskimi królami wynikały z obrony przywilejów a nie z powodów narodowych. Dopiero przejęcie Gdańska przez Prusy spowodowało planową germanizację i walkę z polską przeszłością miasta.

W roku 1807 po zdobyciu Gdańska przez Armię Napoleona z wielkim wkładem wojsk polskich, po raz pierwszy powołano Wolne Miasto Gdańsk. Po ponownym odbiciu miasta przez połączone siły pruskie i rosyjskie nastąpił ekonomiczny upadek miasta. Gdańsk stał się miastem prowincjonalnym, a jednocześnie nowoczesną twierdzą z silnym garnizonem.

Pod koniec XIX wieku stopniowa modernizacja portu i budowa nowoczesnego przemysłu oraz wielkie inwestycje komunalne przerodziły się w gospodarczy boom trwający do roku 1914.[2]

Pod wpływem niepowodzeń militarnych Niemiec podczas I Wojny Światowej na froncie zachodnim, od lata 1918 roku zaczęło się w szerokich kręgach niemieckiego społeczeństwa rodzić zwątpienie, co do zwycięskiego końca wojny. Przewidywanie zwrotu zaboru pruskiego Polsce, a także świadomość niepewnych losów Gdańska powodowały wzrost nastrojów antypolskich i nasilenie agitacji pruskich nacjonalistów w sprawie pozostawienia przy Niemczech całego Pomorza wraz z Gdańskiem.

Po wybuchu w początkach listopada 1918 roku buntu marynarzy doszło w Niemczech do gwałtownej fali demonstracji, a w konsekwencji do upadku i abdykacji Cesarza Wilhelma II, zawieszenia działań wojennych i zakończenia wojny.[3] Zwycięska koalicja postawiła sobie zadanie uporządkowania powojennego chaosu i zaprowadzenie ładu w zmienionej politycznie Europie. W tym celu zwołano konferencję pokojową pomiędzy Niemcami a Koalicją i państwami sprzymierzonymi, w Wersalu pod Paryżem, która trwała od 18 stycznia do 28 czerwca 1919 roku.

Liga Narodów została powołana w Wersalu w 1919 roku, ale jej początki sięgają roku 1915, kiedy w Stanach Zjednoczonych powstała organizacja zrzeszająca około 300 znanych i wpływowych obywateli amerykańskich pod przewodnictwem byłego prezydenta Williama H. Tafta pod nazwą Liga na Rzecz Umocnienia Pokoju. Również w Wielkiej Brytanii popularna była idea międzynarodowej organizacji, która zdolna byłaby zapewnić pokój na całym świecie.

Wiosną 1918 roku został powołany specjalny komitet pod przewodnictwem lorda, Phillmore’a, składający się z wybitnych prawników, który opracował w formie referatu zarys organizacji przyszłej Ligi Narodów. Zasadnicze idee zawarte w tym dokumencie były podobne do tych, jakie zawierał program amerykańskiej Ligi na Rzecz Umocnienia Pokoju. Prezydent Wilson, który z spośród polityków był najbardziej zaangażowany w sprawę utworzenia Ligi Narodów, projekt statutu polecił zmienić swojemu bliskiemu współpracownikowi pułkownikowi E. House’owi, a po konsultacjach z Anglikami już w Wersalu projekt poprawiono jeszcze dwukrotnie i dopiero III wersja projektu została zaprezentowana na konferencji pokojowej w Wersalu, która rozpoczęła swoje obrady 18 stycznia 1919 roku.

W przeciwieństwie do Amerykanów, Francuzi i Anglicy nie traktowali sprawy powołania Ligi Narodów jako priorytetowej i starali się pomniejszyć jej wagę, jednak upór Wilsona spowodował, że Liga Narodów stanowiła integralną część traktatu pokojowego. W skład Komisji Ligi Narodów weszło po dwóch przedstawicieli Wielkiej Brytanii, Stanów Zjednoczonych, Francji, Włoch i Japonii oraz po jednym z dziewięciu państw mniejszych, Polskę reprezentował Roman Dmowski. W podpisanym traktacie 28 czerwca 1919 roku, artykuły od 1 do 26 stanowiły Pakt Ligi Narodów i w wielu sprawach ściśle wiązały się z pozostałą częścią traktatu.

Do Ligi początkowo przystąpiło trzydzieści dwa państwa, następnie jeszcze trzynaście, ale z spośród nich trzy nie ratyfikowały Paktu: Ekwador, Arabia Saudyjska oraz co jest największym paradoksem Stany Zjednoczone – kraj, który był głównym inicjatorem jej powstania nie został członkiem. Od początku fatalnie się to odbiło zarówno na funkcjonowaniu a także na wiarygodności organizacji. Apogeum popularności Ligi to rok 1937, kiedy w jej skład wchodziło aż 58 państw, ale nawet już podczas toczącej się wojny w 1940 roku należało do niej 43 państwa. Głównymi organami władzy były: Zgromadzenie, Rada i Sekretariat. Pierwszym Sekretarzem Generalnym został Anglik Sir James E. Drummond. Jednym z zadań stojących przed Ligą już na samym początku swojej działalności był problem przynależności państwowej Gdańska.

W trakcie debat ścierały się dwie główne koncepcje. Pierwszą z nich reprezentowała strona francuska i zakładała ona objęcie przez Polskę terenu Pomorza wraz z Gdańskiem, a co za tym idzie znaczne wzmocnienie Polski a osłabienie wpływów niemieckich.

Natomiast koncepcja brytyjska zakładała powstanie niezależnego tworu typu państwo – miasto w celu utrzymania wpływów niemieckich niedopuszczenia do wzmocnienia pozycji Polski a tym samym Francji w tym rejonie Europy.

W samym Gdańsku wszystkie niemieckie partie polityczne (polskich nie było) zajmowały stanowisko pozostania przy Niemczech z różnych zresztą względów natomiast oprócz mieszkającej tu polskiej mniejszości również część warstwy kupieckiej rozumiała ewentualne korzyści przynależności Gdańska do Polski, ale ze względów naturalnych popierała Niemcy.

Przeważyło stanowisko Wielkiej Brytanii, która potrafiła przekonać prezydenta U.S.A., W. Wilsona, pomimo że 13 punkt jego planu zapewniał przyszłej Polsce wolny dostęp do morza. Rozwiązanie proponowane przez Anglię przewidywało utworzenie z Gdańska i okolicy wolnego miasta. W artykułach 100-108 Traktatu Wersalskiego sprecyzowano podstawowe elementy funkcjonowania Wolnego Miasta Gdańsk, natomiast ustalenia szczegółowe miały zostać opracowane w konwencji polsko – gdańskiej, która powinna być zawarta jeszcze przed utworzeniem Wolnego Miasta.

Należy pamiętać, że sytuacja ówczesna Polski nie była stabilna. Podczas konferencji toczącej się pod Paryżem, Wojsko Polskie prowadziło działania wojenne na wschodzie, walczono o Lwów, Wilno, Śląsk i Wielkopolskę. Granice nie były jeszcze ustalone a proces scalenia w jedno państwo ziem byłych trzech zaborów postępował z oporami. Gdy decydowała się sprawa Gdańska, czerwone zagrożenie niczym złowrogi cień zbliżało się do Warszawy i los całej Europy był w ręku polskiej armii, która powstrzymała bolszewickie hordy.[4]

Konstytucja Wolnego Miasta w swej ostatecznej postaci opierała się na systemie wielopartyjnej reprezentacji parlamentarnej z rozbudowanymi uprawnieniami Senatu jako władzy wykonawczej. Ustalenie godła i flagi miało podkreślić państwowość i suwerenność, której w istocie Wolne Miasto Gdańsk nie miało.

Konstytucja składała się ze 117 artykułów i ustalała zasady ustroju oraz podstawowymi prawami i obowiązkami obywateli. W pierwszym rozdziale pod tytułem „postanowienia ogólne” zawarto w artykułach od 1 do 5. Artykuł 1 głosił, że Gdańsk jest republiką o nazwie Wolne Miasto Gdańsk, a w artykule 2 opisano flagę i godło. Artykuły od 6 do 24 omawiały sprawy związane z gdańskim Zgromadzeniem Ludowym.

Zgromadzenie – Volkstag wybierane było, co cztery lata w głosowaniu powszechnym, równym, tajnym, bezpośrednim i proporcjonalnym. Czynne prawo wyborcze mieli wszyscy obywatele Wolnego Miasta od ukończenia 21 lat, a bierne od ukończenia 25 lat. Posłowie nie byli odwoływalni i przysługiwał im immunitet nietykalności poselskiej.

Senat Wolnego Miasta był wybierany przez Volkstag, liczył on 22 senatorów, przy czym prezydenta i siedmiu senatorów głównych wybierano początkowo na 12 lat, później na 4 lata natomiast zastępcę prezydenta i 13 senatorów pobocznych wybierano na czas nie oznaczony. [5]

Wolne Miasto Gdańsk było zależne nie tylko od Ligi Narodów, lecz również w znacznym stopniu od Polski, która dostała bardzo szerokie uprawnienia gospodarcze i prawo do reprezentowania WMG na arenie międzynarodowej.

Reprezentantem polskich interesów w WMG był Komisarz Generalny RP, który był podległy bezpośrednio ministrowi spraw zagranicznych. Tylko za jego pośrednictwem władze gdańskie mogły zwracać się do rządu polskiego. Był również pośrednikiem pomiędzy rządem polskim a Wysokim Komisarzem Ligi Narodów w Gdańsku.

Komisarzowi Generalnemu podlegali wszyscy polscy urzędnicy z wyjątkiem urzędników celnych, pocztowych i kolejowych, którzy podlegali ministrom resortowym. Pierwszym Komisarzem Generalnym w Wolnym Mieście Gdańsku był Maciej Biesiadecki.

Całokształt stosunków polsko – gdańskich regulowały oprócz traktatu wersalskiego, Umowa paryska z 1920 roku, która weszła w życie 15 listopada wraz z oficjalnym powstaniem Wolnego Miasta Gdańska oraz Umowa warszawska z października następnego roku.[6]

Przyznane Polsce prawo reprezentowania WMG na arenie międzynarodowej realizowano w ten sposób, że Polska zawierała w imieniu Gdańska traktaty międzynarodowe po konsultacji z Senatem Gdańskim, a polskie placówki dyplomatyczne przejęły opiekę nad obywatelami WMG, z tym, że w niektórych placówkach pracowali obywatele gdańscy, którzy zajmowali się bezpośrednio sprawami obywateli gdańskich, natomiast akredytacje konsulów państw obcych zatwierdzał prezydent RP w porozumieniu z Senatem Gdańskim.[7]

Obszar Wolnego Miasta wszedł w skład polskiego obszaru celnego i obowiązywały na nim przepisy i taryfy celne, takie same jak w Polsce. W teorii polskie uprawnienia celne były bardzo duże, ale w praktyce konferencja paryska w znacznym stopniu je ograniczyła.

Polscy inspektorzy celni nie mogli wydawać poleceń gdańskim celnikom tylko przekazywać informacje o nieprawidłowościach swoim zwierzchnikom, którzy interweniowali u władz gdańskich za pośrednictwem Komisarza Generalnego RP w Gdańsku.

Wszystkie linie kolejowe na terenie Wolnego Miasta z wyjątkiem linii tramwajowych oraz wewnętrznych linii w porcie znalazły się w gestii Polskich Kolei Państwowych, które swoją centralę na WMG i Województwo Pomorskie miało w gmachu Dyrekcji Kolei przy dzisiejszej ulicy Dyrekcyjnej.

W 1933 roku siedzibę przeniesiono do Torunia po wieloletnich naciskach władz gdańskich, którym zależało na pozbyciu się dużej liczby polskich urzędników z rodzinami, opuszczone pomieszczenia zostały wykorzystane dla polskich organizacji i szkolnictwa.

W zakresie komunikacji pocztowej i telegraficznej, Polska dostała ograniczone uprawnienia tylko w obrębie wysyłki i przyjmowania przesyłek z i do Polski oraz obsługę przesyłek zamorskich w porcie gdańskim.

Do tego celu służyły trzy placówki pocztowe: obsługi zamorskiej, obsługi dworcowej oraz obsługi ludności polskiej.

Dyrekcja mieściła się w jednym skrzydle dawnego pruskiego lazaretu wojskowego na HeveliusPlatz (obecnie Pl. Obrońców Poczty Polskiej) i zatrudniała tylko polski personel pocztowy.[8]

Ważnym przywilejem szczególnie w pierwszych latach istnienia W.M.G. było istnienie Wojskowej Składnicy Tranzytowej na Westerplatte obsadzoną polskim oddziałem wartowniczym. Niestety niemożność zarządzania portem gdańskim przez Polskę w zasadniczy sposób ograniczyło polski stan posiadania w Gdańsku. Polskie szkolnictwo początkowo mogło być tylko prywatne, dopiero w latach 30-tych Gimnazjum Macierzy Szkolnej uzyskało status szkoły państwowej. Szkoły senackie z polskim językiem wykładowym, będące wynikiem umów polsko – gdańskich były słabe oraz narażone na naciski władz Wolnego Miasta.[9]

Polskie prawa wynikające z powyższych ustaleń i umów międzynarodowych były nieustannie ograniczane, podważane a także w sposób jawny łamane, co wynikało z niekonsekwencji strony polskiej a także słabości Ligi Narodów, która całkowicie się nie sprawdziła w obiektywnym rozstrzyganiu sporów polsko – gdańskich.

Z punktu widzenia prawa międzynarodowego Wolne Miasto Gdańsk było curiosum. Zależne od Ligi Narodów i Polski, wewnętrznie podporządkowane polityce Republiki Weimarskiej (unifikacja waluty), rządzone przez starych pruskich urzędników, nie mogło być trwałym elementem pokoju, ponieważ nacjonalizmy polski i niemiecki wszelkimi metodami próbowały przekonać światową opinię publiczną o swojej racji.

Z polskiej perspektywy razi niesprawiedliwość Traktatu Wersalskiego. Nie zagwarantował nam szerokiego dostępu do morza, a przede wszystkim pozbawił nas Gdańska co zmusiło nas do olbrzymiego wysiłku przy budowie portu w Gdyni.

Z drugiej jednak strony w chwili podejmowania decyzji o przynależności państwowej Gdańska, żywioł niemiecki, który stanowił ponad 90% mieszkańców i struktura władzy nie pozostawiały żadnej wątpliwości o kierunku polityki władz przyszłego Wolnego Miasta.

Kunktatorstwo i partykularne interesy Państw Koalicji, a także czasami jawne poparcie dla Niemców przyczyniły się do osłabienia pozycji Polski w WMG. Taki rozwój sytuacji, który bezpośrednio doprowadził do wybuchu II Wojny Światowej, miał swój początek w Gdańsku.

Kiedy po Wielkiej wojnie budowano pokojowy ład, nikt się nie spodziewał, że przetrwa on zaledwie 20 lat.

[1] W okresie od około 1227 roku do 1294 za panowania Świętopełka II i jego syna Mściwoja II należy traktować jako niezależność od książąt piastowskich – poddanie się zwierzchnictwu Papieża, natomiast okupacja krzyżacka trwała w latach 1308-1454 zakończona inkorporacja Prus Królewskich przez Polskę w dniu 6. marca 1454 aktem króla Kazimierza Jagiellończyka.

[2] W latach siedemdziesiątych XIX wieku do Gdańska doprowadzono linie kolejowe do Szczecina, powstał nowy port handlowy, a następnie gazownia, elektrownia węglowa na Ołowiance 1898, wodociągi miejskie, rzeźnia, Stocznia Schichaua. W 1904 roku oddano nowy dworzec kolejowy i wiele innych inwestycji.

[3] N. Davies,Europa, Kraków, 2000, s.982.

[4] Traktat Wersalski został podpisany 28 VI 1919 roku a wszedł w życie 10 I 1920 roku. Wolne Miasto Gdańsk obejmował obszar 1893 km2, składał się z pięciu powiatów: Gdańsk Sopot, Wyżyny gdańskie, Niziny gdańskie i Żuławy z ludnością według spisu z 1923 roku liczącą 336,730 mieszkańców w tym około 40,000 polaków, linia granic wynosiła około 280 km w tym 55 km granicy morskiej.

[5] J. Wójcicki, Wolne Miasto Gdańsk, Warszawa, 1976, s. 84-87.

[6] St. Mikos, Wolne Miasto Gdańsk a Liga Narodów 1920 – 1939, Gdańsk, 1979, ss. 77 – 84 i 139 – 140.

[7] Wydarzyło się w Gdańsku 1901 – 2000, Jeden wiek w jednym mieście, [W:] pod red. G. Fortuna ,D. Tusk, Gdańsk, 1999, ss. 34 – 38.

[8] H. Stępniak, Ludność Polska w Wolnym Mieście Gdańsku 1920 – 1939, Gdańsk, 1991, ss. 26 – 27.

[9] W. Jedliński, Dzieje oświaty i kultury w Wolnym Mieście Gdańsku i na Powiślu, 1920 – 1939, Malbork, 1998, ss. 45 –46 i 50 – 53.

danziger
394px-Traktat_wersalski,_część_dotycząca_granicy_Polski_z_II_Wolnym_Miastem_Gdańsk,_1919
Gdańsk pocztówka archiwalna (27)
Gdańsk pocztówka archiwalna (17)
Gdańsk pocztówka archiwalna (25)
Gdańsk pocztówka archiwalna (6)
Gdańsk pocztówka archiwalna (1)
Kopia Gdańsk pocztówka archiwalna (4)

001 5 012 125px-Flag_of_the_Free_City_of_Danzig.svg   b14a28 et16 images (4) images Karta_pocztowa_z_monetami_z_II_Wolnego_Miasta_Gdańska_lata_30_XX_wieku Wolne Miasto Gdańsk herb Senatu150px-Danzig_25+10_WHW